ليلا پيكاني
در شرايط بحراني جنگ، افراد طيف اتيسم به دليل نياز ذاتي به ثبات، پيشبينيپذيري و روتين، آسيبپذيري مضاعفي را تجربه ميكنند. اين آسيبپذيري در روزهاي نخست جنگ و در مواجهه مستقيم با تغييرات محيطي و اختلال در برنامههاي روزانه، نمود پيدا ميكند. صداهاي بلند و ناگهاني (مانند انفجار يا آژير)، تغييرات ناگهاني در محيط و اختلال در برنامههاي درماني و آموزشي، منجر به تشديد اضطراب، بيقراري و گاهي رفتارهاي چالشبرانگيز در افراد اتيسم ميشود. حساسيتهاي معمول افراد اتيسم به محركهاي حسي (نور، صدا، ازدحام) در شرايط جنگي تشديد شده و ميتواند موجب گوشهگيري، پرخاشگري يا اختلال در خواب و تغذيه شود.
جنگ اغلب دسترسي به خدمات حياتي مانند درمان، توانبخشي و آموزش را مختل ميكند كه اين امر بار سنگيني بر دوش خانوادهها و خود مددجويان ميگذارد. بهطور كلي در شرايط جنگي مواردي چون اولويتبندي امنيت و ثبات بايد ازسوي خانوادهها براي اين افراد درنظر گرفته شود. خانوادهها در صورت امكان، فضايي در خانه يا مكاني امن را براي مواقع اضطراري (مانند صداي انفجار) درنظر بگيرند. اين مكان بايد تا حد امكان از صدا و نور شديد دور باشد. حفظ روتين تا حد امكان مهم است؛ حتي در شرايط بحران تلاش كنند برنامههاي روزانه مانند وقت غذا، خواب و فعاليتهاي آرام را تا جاي ممكن حفظ كنند، چراكه تغييرات ناگهاني، اضطرابزا هستند. همچنين اطلاعرساني تدريجي و ساده را در دستور كار قرار دهند. اگر نياز به جابهجايي يا تغيير برنامه ضروري است، آن را به صورت بسيار ساده، كوتاه و با تكرار به فرد اتيسم اطلاع دهند و از دادن اطلاعات بيش از حد يا پيچيده خودداري كنند. موضوع ديگر مديريت محركهاي حسي با كاهش صدا، كنترل نور و ايجاد فضاي آرام است. استفاده از گوشگير (earplugs) يا هدفونهاي حذف صدا ميتواند در كاهش تاثير صداهاي بلند و ناگهاني مفيد باشد. استفاده از پردههاي ضخيم يا خاموش كردن چراغهاي اضافي در زمانهاي تنش، تشويق به فعاليتهاي آرامشبخش مانند گوش دادن به موسيقي آرام، خواندن كتاب يا بازيهاي فردي در فضايي كمتحريك از موارد ديگري است كه به كاهش تنشها كمك خواهد كرد. خانوادهها بايد براي اضطراب و واكنشهاي رفتاري آمادگي داشته باشند، با نشانههاي اضطراب فرد اتيسم خود مانند لرزش، خودتحريكي بيشتر، پرخاشگري، سكوت ناگهاني آشنا باشند و براي مديريت آنها از قبل راهكار داشته باشند. ليستي از فعاليتهايي چون بازي با آب، لمس پارچههاي خاص يا در آغوش گرفتن كه بهطور معمول فرد اتيسم را آرام ميكند، داشته باشند و آن را در دسترس قرار دهند. همچنين به اين نكته توجه كنند كه رفتارها در شرايط بحران ممكن است غيرعادي به نظر برسند، اما ريشه در اضطراب و دشواري پردازش اطلاعات دارند. داشتن ارتباط با انجمن اتيسم ايران يا گروههاي حمايتي مشابه براي دريافت راهنمايي و اطلاع از وضعيت خدمات در اين شرايط مهم است. خانوادهها نياز است كه براي ارتباط اضطراري برنامهريزي كنند و شماره تلفنهاي ضروري و افراد كليدي كه در مواقع بحران ميتوان با آنها تماس گرفت را در دسترس داشته باشند. البته در اين شرايط والدين و مراقبان نيز تحت فشار زيادي قرار ميگيرند و يافتن راههايي براي مراقبت از سلامت روان خود مانند صحبت با همسر، دوست يا مشاور بسيار حياتي است.كيفي شامل داروها، خوراكيهاي مورد علاقه و آشنا، وسايل آرامسازي و اطلاعات تماس ضروري آماده شود و در صورت لزوم، ابزارهاي ارتباطي فرد (مانند كارتهاي تصويري يا اپليكيشنهاي كمكي) در دسترس نگه داشته شود. درنهايت، كليد اصلي، انعطافپذيري همراه با آمادگي قبلي است. هر چند نميتوان تمام وقايع را پيشبيني كرد، اما با درنظر گرفتن اين موارد، ميتوان تا حد زيادي از شدت تاثيرات منفي جنگ بر زندگي افراد طيف اتيسم و خانوادههايشان كاست.
مددكار اجتماعي انجمن اتيسم ايران