سینا توکلی
دکتری روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی
معاون آموزش، توانبخشی و سلامت خانواده انجمن اتیسم ایران
روز جهانی آگاهی از اتیسم، فرصتی مغتنم برای بازنگری در چالشها و دستاوردهای حوزه اتیسم است. امسال، با توجه به شعار «اتیسم و انسانیت؛ هر زندگی ارزشمند است»، تمرکز بر ابعاد انسانی و لزوم فراگیرسازی، اهمیت ویژهای مییابد. در شرایطی که بحرانهای منطقهای و فشارهای روانی-اجتماعی، زندگی بسیاری از افراد را تحت تأثیر قرار داده، این چالشها برای کودکان و خانوادههای دارای اتیسم، به دلیل ویژگیهای عصبی-رشدی خاص این جمعیت، ابعاد گستردهتری پیدا میکند.
تأثیر بحران بر کودکان طیف اتیسم:
کودکان طیف اتیسم، اغلب به ثبات محیطی، نظم، پیشبینیپذیری و محیطی با حداقل محرکهای حسی ناگهانی نیاز دارند. اختلال در این ثبات، ناشی از رویدادهایی چون فشارهای جنگی، جابهجاییهای اجباری، یا قطع خدمات حمایتی، میتواند منجر به تشدید طیف وسیعی از مشکلات شود:
ناپایداری حسی-رفتاری: تغییرات ناگهانی در محیط، صداهای بلند، ازدحام جمعیت، و عدم قطعیت، میتواند باعث ایجاد شوک حسی، اضطراب شدید، و بروز رفتارهای چالشبرانگیز گردد. این واکنشها، بخشی از تلاش سیستم عصبی برای مقابله با آشفتگی و بازگرداندن تعادل درونی است.
اختلال در ارتباط و بیان نیاز: در شرایط بحرانی، توانایی برقراری ارتباط و بیان نیازها برای این کودکان دشوارتر میشود. این امر، فرآیند دریافت کمک و حمایت را پیچیدهتر کرده و احساس انزوا و درماندگی را در آنها تشدید میکند.
مواجهه با تغییرات پروتکلها: تفاوتهای عصبی در برخی افراد دارای اتیسم، ممکن است تطابق با پروتکلهای جدید یا اضطراری (مانند پناهگیری) را با چالش مواجه سازد. درک این تفاوتها برای ارائه حمایتهای مؤثر، ضروری است.
تداوم خدمات حمایتی: قطع یا کاهش خدمات درمانی، توانبخشی و آموزشی، که برای رشد و بهزیستی بسیاری از کودکان دارای اتیسم حیاتی است، میتواند پیامدهای عملکردی و روانی عمیقی به همراه داشته باشد.
نقش حمایتی و توانمندسازی خانواده:
در چنین شرایطی، نقش خانواده به عنوان اولین و مهمترین کانون حمایتی، دوچندان میشود. توانمندسازی والدین با ارائه راهنماییهای علمی و عملی، مانند محتواهای آموزشی در زمینه مدیریت بحران حسی-رفتاری، و ایجاد خطوط پشتیبانی روانی-مشاورهای، میتواند به کاهش استرس والدین و بهبود کیفیت حمایت از کودک کمک کند. همکاری نهادهای تخصصی با نیروهای امدادی نیز در جهت تدوین پروتکلهای مناسب برای مواجهه با نیازهای خاص این جمعیت، گامی مهم در جهت تضمین امنیت و کرامت انسانی آنهاست.
پذیرش و حمایت واقعی از افراد دارای اتیسم، مستلزم درک عمیق چالشهای منحصر به فرد آنها، به ویژه در بستر بحرانهای اجتماعی است. ایجاد محیطی امن، پایدار و قابل پیشبینی، همراه با دسترسی مستمر به خدمات تخصصی، نه تنها برای زیست انسانی این افراد، بلکه برای ساختن جامعهای فراگیر و تابآور، امری ضروری است. ارزش هر زندگی، در گرو فراهم آمدن فرصتها و حمایتهای لازم برای شکوفایی استعدادها و تضمین بهزیستی تکتک افراد است.